Η ταινία του Σιαμάκ Ετεμάντι θέλει να γκρεμίσει τα στερεότυπα για τους ανθρώπους με αναπηρία - Συνέντευξη στο JennyGr

Κυκλοφορεί στις ελληνικές αίθουσες από την Tanweer, η νέα ταινία του Σιαμάκ Ετεμάντι, «Από Τι Είμαστε Φτιαγμένοι». Μια ταινία που καταπιάνεται με την σεξουαλική ζωή και την ερωτική επιθυμία των ανθρώπων με αναπηρία, αποδομώντας τα στερεότυπα που παραμένουν στην ελληνική κοινωνία, όσο κι αν θέλουμε να λέμε πως έχουμε κάνει πρόοδο. Δεν έχει διδακτικό χαρακτήρα, ούτε κουνά το δάχτυλό σε κανέναν, αντιθέτως, μέσα από συγκινητικές ιστορίες συνανθρώπων μας, φωτίζει πολύ όμορφα πλευρές, που για πολύ κόσμο, παραμένουν ανεξερεύνητες.

Η υπόθεση της ταινίας ακολουθεί τον Άρη, από την αποφοίτησή του και έπειτα, σε ένα πιο προσωπικό ταξίδι, καθώς συναντά ανθρώπους των οποίων η εμπειρία τηςαναπηρίας έχει διαμορφώσει την ερωτική τους ζωή. Ανάμεσά τους ο Δημήτρης Ζώρζος, ο πρώτος Έλληνας σεξουαλικός βοηθός για άτομα με αναπηρία· ο Γιώργος και η Έλλη, ένα διαφορετικά ικανό ζευγάρι (inter-abled) με μια ιστορία αγάπης που εκτείνεται σε τρεις δεκαετίες και δύο ηπείρους· και η Κατερίνα Βρανά, μία απότις πιο γνωστές Ελληνίδες stand-up κωμικούς, που έχει ενσωματώσει την αναπηρία της στον πυρήνα της κωμωδίας της. Με κάθε συνάντηση, ένα ακόμη κομμάτι του παζλ μπαίνει στη θέση του. Η ταινία δεν αναζητά οριστικές απαντήσεις, αλλά θέτει το ερώτημα τι σημαίνει να αγαπάς, να επιθυμείς και, τελικά, να είσαι άνθρωπος: τρωτός, ευάλωτος,αλλά γεμάτος ζωή και επιθυμία»

Αν κάτι μας ενώνει όλους τους ανθρώπους, με αναπηρία ή όχι, αυτό είναι η ερωτική επιθυμία και η ανάγκη για συντροφικότητα. Το «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» το κάνει ακόμα πιο ξεκάθαρο, γιατί τίποτα τελικά δεν είναι αυτονόητο - και αυτός είναι μονάχα ένας λόγος, από τους πολλούς, που αξίζει να δει κανείς την ταινία. Όπως πολύ σωστά το θέτει και στη συνέντευξη που παραχώρησε ο σκηνοθέτης, Σιαμάκ Ετεμάντι, στο JennyGr, κανένας και τίποτα δεν μπορεί να σου εγγυηθεί τι σου ξημερώνει αύριο, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως η ζωή τελειώνει.

Ολόκληρη η συνέντευξη του Σιαμάκ Ετεμάντι στο JennyGr

©Ανδριάνα Θεοχάρη

Πώς αποφασίσατε να γυρίσετε την «Από τι είμαστε φτιαγμένοι»; Ήταν ένα κίνητρο προσωπικά ή καθαρά κοινωνικό;

Και τα δύο. Με την έννοια ότι για μένα ο έρωτας, ως δύναμη ζωής και ερωτικής επιθυμίας, είναι κάτι που διαπερνά τα έργα μου. Τον θεωρώ απαραίτητο στοιχείο της ζωής μας, αυτό που μας κινητοποιεί. Όταν γνώρισα τον Άρη, τον βασικό χαρακτήρα της ταινίας, και μου μίλησε για την έρευνα που ήθελε να κάνει γύρω από τα στερεότυπα που υπάρχουν στην ελληνική κοινωνία, ήρθα σε επαφή με ένα θέμα που μέχρι τότε δεν είχα σκεφτεί ουσιαστικά. Ξέρετε, όταν δεν έχουμε άμεση σχέση με έναν κοινωνικό θέμα, συχνά δεν το βλέπουμε. Καθώς προχωρούσα στην έρευνα και προσπαθούσα να κατανοήσω τις αντιλήψεις του κόσμου, βρέθηκα μπροστά σε μια δυσάρεστη έκπληξη: τα στερεότυπα επιμένουν μέχρι σήμερα. Εγώ δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς τη δύναμη της ερωτικής επιθυμίας, με όλη τη σημασία της λέξης. Υπό αυτή την έννοια, το κίνητρο ήταν ταυτόχρονα προσωπικό και κοινωνικό, γιατί κάποια στιγμή οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε ανοιχτά όλα αυτά τα στερεότυπα.

Ποιο στερεότυπο, γύρω από τη σεξουαλική ζωή των ανθρώπων με αναπηρία, θέλατε να αποδομήσετε;

Να σας πω την αλήθεια, όλα. Υπάρχουν κάποια που, ειδικά στην αρχή, δυσκολεύεσαι ακόμη και να τα πιστέψεις. Το πιο κυρίαρχο στερεότυπο μέχρι σήμερα, που με εξέπληξε ιδιαίτερα, είναι το ερώτημα: «Κάνουν σεξ οι άνθρωποι με αναπηρία;». Για μένα η απάντηση είναι αυτονόητη: «Εννοείται». Όλοι έχουμε ερωτική επιθυμία, όλοι θέλουμε μια πλούσια συναισθηματική ζωή. Κι όμως, δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι δεν το σκέφτονται έτσι. Αμέσως μετά έρχεται και το ερώτημα «πώς κάνουν σεξ;». Κάθε άνθρωπος βρίσκει τον δικό του τρόπο. Δεν πρόκειται για κάτι μηχανικό μόνο, αλλά για ένα βαθιά ψυχολογικό και συναισθηματικό ζήτημα. Εμείς επικεντρωνόμαστε στον έρωτα, όπως λειτουργεί για όλους μας. Και όχι μόνο για τους ανάπηρους συνανθρώπους μας, και μέσα από τις ιστορίες ζωής που ξεδιπλώνονται στην ταινία φωτίζουμε διαφορετικές πλευρές αυτού του ερωτήματος. Η ταινία δίνει απαντήσεις σε αρκετά από αυτά τα στερεότυπα, χωρίς διδακτισμό, χωρίς να υπαγορεύει τι ισχύει και τι όχι.

Η αλήθεια είναι ότι από την αρχή μέχρι το τέλος, μαθαίνουμε πράγματα, ακόμα κι αν δεν έχουμε το ερώτημα του πώς οι άνθρωποι με αναπηρία έρχονται σε σεξουαλική επαφή. Ήταν πολύ ωραίο και το κομμάτι του Δημήτρη Ζώρζου, που εξηγεί ακόμα περισσότερο το πώς οι άνθρωποι που δεν έχουν όλες τις αισθήσεις τους, μπορούν να φτάσουν σε οργασμό. Οπότε, θα ήθελα να μου πείτε δυο λόγια για όλα τα σημαντικά που μαθαίνουμε μέσα από τον ίδιο, που δεν είναι πια εν ζωή.

Συμφωνώ, γιατί εξαρχής αυτό ήταν το βασικό ερώτημα. Το θέμα αυτό δεν αφορά μόνο τους ανάπηρους συμπολίτες μας, αφορά όλους μας. Όπως λέει και πολύ σωστά ο Δημήτρης στην ταινία, συχνά έχουμε μια στρεβλή αντίληψη για το τι είναι ερωτική επιθυμία, τι είναι το σεξ και τι σημαίνει ουσιαστική σύνδεση με έναν άλλο άνθρωπο. Αυτές οι παρεξηγήσεις προκύπτουν από βαθιά ριζωμένα στερεότυπα και λανθασμένα πρότυπα. Αν το προσέξει κανείς στην ταινία, σε μια ερωτική σκηνή επιλέξαμε συνειδητά να προσεγγίσουμε ένα ζευγάρι τρίτης ηλικίας. Κι αυτό από μόνο του είναι ένα στερεότυπο που θέλαμε να φωτίσουμε. Γιατί συχνά θεωρούμε, λανθασμένα, ότι μια γυναίκα ή ένας άντρας, όσο μεγαλώνουν, απομακρύνονται από τον ερωτισμό και τη βαθιά ανάγκη για σωματική και συναισθηματική εγγύτητα. Η ερωτική επιθυμία, όμως, είναι κάτι που μας τροφοδοτεί, μας εμπνέει, μας κρατά ζωντανούς. Και ίσως ήρθε η στιγμή να το δούμε αλλιώς. Κανείς, άλλωστε, δεν μας εγγυάται ότι δεν θα αποκτήσει κάποια στιγμή μια σωματική βλάβη· η ζωή, όμως, συνεχίζεται, και συνεχίζεται και με αυτή.

Η κοινωνία θέλει να πιστεύει πως έχει κάνει κάποια βήματα σωστά, σχετικά με την συμπερίληψη και την αποδοχή, αλλά μήπως αυτό είναι περισσότερο στη θεωρία παρά στην πράξη;

Ναι, όντως, στα λόγια έχει γίνει πρόοδος. Αν μιλήσεις με τη νέα γενιά, που επηρεάζεται και από τα social media και έχει πρόσβαση σε περισσότερη πληροφόρηση, θα σου πουν εύκολα ότι όλοι έχουν δικαίωμα στον έρωτα και στη σεξουαλική ζωή. Αν όμως αμέσως μετά ρωτήσεις αν οι ίδιοι είχαν ποτέ σεξουαλική επαφή με ένα ανάπηρο άτομο, ελάχιστοι θα απαντήσουν θετικά. Αυτό με έκανε να σκεφτώ τι σημαίνει πραγματική, ουσιαστική πρόοδος ως κοινωνία. Οι ταινίες, σίγουρα, παίζουν τον ρόλο τους: ενημερώνει, συγκινεί, ανοίγει τη συζήτηση. Από εκεί και πέρα, όμως, χρειάζεται συστηματική δουλειά σε επίπεδο οργανώσεων, θεσμών και πολιτικών πρακτικών. Σκεφτόμουν επίσης τις αντιλήψεις που υπήρξαν - και εξακολουθούν να υπάρχουν - γύρω από τη σεξουαλική ζωή των γυναικών. Δεν χρειάζεται να πάμε πολύ πίσω, ακόμη και σήμερα, σε αρκετές κοινωνίες, όταν μια γυναίκα διεκδικεί τη σεξουαλική της ικανοποίηση, αυτό θεωρείται ταμπού. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για μια ηλικιωμένη γυναίκα. Χρειάστηκε μακρύς αγώνας για να αναγνωριστεί πόσο σημαντικό είναι αυτό το δικαίωμα. Και όταν κάποιος στέκεται εμπόδιο, οφείλουμε να το διεκδικούμε σε όλα τα επίπεδα. Νομίζω ότι σε μια αντίστοιχη φάση βρισκόμαστε σήμερα και με τους ανάπηρους συμπολίτες μας: ζητούν μεγαλύτερη ορατότητα και ίση αντιμετώπιση. Δεν ζητούν χάρη από κανέναν.

Την οποία ίση αντιμετώπιση ακόμα δεν την έχουν.

Δεν την έχουν, ναι. Κι αυτό ήταν και το δεύτερο βασικό θέμα που συζητήσαμε με τον Άρη. Εστιάζοντας στην ερωτική ζωή, στην πραγματικότητα αγγίζουμε συνολικά τη θέση ενός ανθρώπου μέσα στην κοινωνία. Για να μπορεί κάποιος να νιώθει πληρότητα στις προσωπικές και ερωτικές του σχέσεις, χρειάζεται να αισθάνεται αποδεκτός και ενεργός και στην κοινωνική του ζωή. Κι αυτό ανοίγει όλα τα κεφάλαια: από το αν η πόλη είναι προσβάσιμη, μέχρι το πώς σε αντιμετωπίζουν οι γύρω σου. Να μπορείς να βρίσκεσαι σε ένα μπαρ ή σε ένα πάρτι χωρίς να σε κοιτούν περίεργα, χωρίς να σε αποκλείουν, χωρίς η παρουσία σου να θεωρείται κάτι «παράξενο». Εκεί τελικά κρίνεται η πραγματική ισότητα.

Πόσο βοηθούν οι δομές τελικά;

Μάλλον θα έλεγα: πόσο πολύ δεν βοηθούν. Για να μπορέσει η κοινωνία να «συνηθίσει» την εικόνα, χρειάζεται οι ανάπηροι άνθρωποι να έχουν εύκολη πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, να μπορούν να κυκλοφορούν και να συμμετέχουν ισότιμα στην καθημερινότητα. Όταν όμως αυτό παραμένει δύσκολο - σχεδόν σε όλες τις περιοχές της χώρας - η κατάσταση επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο. Έτσι, αναπαράγονται λανθασμένες αντιλήψεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μια προβληματική κουλτούρα γύρω από αυτά τα ζητήματα. Και αναπόφευκτα, όλο αυτό οδηγεί στον αποκλεισμό.

Ως σκηνοθέτης και ως άνθρωπος τι αποκομίσατε από την ταινία;

Για μένα ήταν μια εμπειρία ζωής· με άλλαξε σε όλα τα επίπεδα, τόσο ως άνθρωπο όσο και ως κινηματογραφιστή. Ένα βασικό μάθημα ήταν ότι σε βοηθά να καταλάβεις τι έχει πραγματικά αξία στη ζωή. Πολύ συχνά, μέσα στο καθημερινό τρέξιμο και στην προσπάθειά μας να προλάβουμε τα πάντα, χάνουμε την ουσία και ξεχνιόμαστε. Όταν όμως κάνουμε μια παύση, ή όταν μια σωματική βλάβη μας στερήσει τη δυνατότητα να κάνουμε όλα όσα σήμερα θεωρούμε αυτονόητα, τότε ξεκαθαρίζουν τα πράγματα. Καταλαβαίνουμε τι δεν έχει τόση σημασία και μαθαίνουμε να εστιάζουμε σε αυτό που έχει πραγματικό βάρος.

Η ταινία είναι μια δουλειά έξι χρόνων. Πώς διαμορφώθηκε η σχέση σας με τον Άρη και πώς επιλέξατε τους ανθρώπους που συμμετείχαν, γιατί είδαμε ιστορίες πολύ όμορφες και συγκινητικές.

Θέλαμε να συναντήσουμε ανθρώπους και ζευγάρια που κατάφεραν να ξεπεράσουν τις δυσκολίες και να ζήσουν τον έρωτά τους. Ανθρώπους που παντρεύτηκαν, έκαναν παιδιά, δημιούργησαν μια κοινή ζωή. Ή ανθρώπους που είναι απλώς ερωτευμένοι - όπως το υπέροχο νεαρό ζευγάρι της ταινίας, που ζει τον έρωτά του όπως κάθε άλλο ζευγάρι, χωρίς να έχει καμία απολύτως σημασία το γεγονός ότι έχουν σωματική βλάβη. Συναντήσαμε πολλούς ανθρώπους στη διάρκεια της έρευνας, αλλά τις απαντήσεις που ψάχναμε τις βρήκαμε τελικά σε αυτά τα πρόσωπα. Κάθε ιστορία φωτίζει μια διαφορετική πλευρά του έρωτα και της οικειότητας, και σιγά σιγά το παζλ άρχισε να συμπληρώνεται. Με τον Άρη - και με όλους τους ανθρώπους που συμμετείχαν - μπήκαμε μαζί σε μια κοινή περιπέτεια. Η σχέση μας δεν ήταν περαστική, χτίστηκε μέσα στον χρόνο, γιατί η ταινία απαιτούσε μια μακρόχρονη σύνδεση.

Επίσης, αναφέρομαι συχνά στην σωματική βλάβη, γιατί είναι κάτι που την ξεχωρίζουμε από την αναπηρία και μέσα στην ταινία. Η σωματική βλάβη δεν μας καθιστά ανάπηρους. Ανάπηροι είμαστε λόγω συνθηκών και λόγω της κοινωνίας που μας αποκλείει. Είσαι πιο ανάπηρος εδώ από ότι στη Σουηδία, ακριβώς γιατί εκεί υπάρχει μεγαλύτερη πρόσβαση. Αντίστοιχα, είσαι λιγότερο ανάπηρος στην Ελλάδα συγκριτικά με άλλη χώρα που έχει λιγότερες δομές και πιο λάθος αντιλήψεις.

Το μεγαλύτερό τους παράπονο ποιο ήταν; Τι σας έλεγαν πίσω από τις κάμερες;

Σε πρακτικό επίπεδο, το βασικό τους παράπονο ήταν η έλλειψη προσβασιμότητας. Αυτό τους κάνει συχνά να νιώθουν ότι ο κόσμος γύρω τους δεν είναι φιλόξενος, ότι δεν τους χωρά. Σε πιο βαθύ επίπεδο, όμως, τα ζητήματα δεν διαφέρουν πολύ από αυτά που έχουμε όλοι μας: θέματα αυτοπεποίθησης, πίστης στον εαυτό και ανάγκης για αποδοχή από το άμεσο περιβάλλον.

Εσείς τι θα θέλατε να αποκομίσει ο κόσμος από την ταινία; Να προβληματιστεί, να συγκινηθεί;

Σίγουρα θα ήθελα να ευαισθητοποιηθεί. Το στοίχημά μας ήταν να μη φτιάξουμε μια διδακτική ή στενάχωρη ιστορία. Η ταινία είναι συγκινητική, ελπίζω, γιατί αφήνει χώρο στον θεατή να αναγνωρίσει κομμάτια του εαυτού του, τις δικές του αγωνίες και ελπίδες. Μέσα στην ταινία υπάρχουν πολλές πληροφορίες, δοσμένες με έναν ανθρώπινο και άμεσο τρόπο. Έτσι, την επόμενη φορά που θα συναντήσουμε έναν ανάπηρο συμπολίτη μας, να έχουμε τις βασικές γνώσεις και, κυρίως, να μη σταθούμε εμπόδιο. Αυτό που ζητούν συχνά οι ανάπηροι άνθρωποι είναι ακριβώς αυτό: να μην τους δυσκολεύουμε περισσότερο τη ζωή.

Γιατί πιστεύετε ότι η κοινωνία δυσκολεύεται να δει ερωτικά τα άτομα με αναπηρία;

Παίζουν καθοριστικό ρόλο οι λανθασμένες αντιλήψεις και τα κυρίαρχα πρότυπα γύρω από το τι θεωρούμε ομορφιά και τι ελκυστικό. Έχουμε αποδεχτεί εικόνες και πρότυπα που δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα των σωμάτων και των ανθρώπινων εμπειριών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οτιδήποτε ξεφεύγει από τον «κανόνα» αντιμετωπίζεται ως κάτι που δεν μπορεί να συνδεθεί με τον έρωτα ή τη σωματική επιθυμία. Νομίζω, όμως, ότι υπάρχει και κάτι βαθύτερο: ένας φόβος που κουβαλάμε μέσα μας. Η αναπηρία μάς θυμίζει την ευθραυστότητά μας, κάτι που συχνά δεν θέλουμε να αντικρίζουμε. Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με έναν ανάπηρο συνάνθρωπό μας, αυτή η υπενθύμιση λειτουργεί σαν ένα εσωτερικό «καμπανάκι», ένα δυσάρεστο συναίσθημα που πολλοί προτιμούν να αποφύγουν αντί να το επεξεργαστούν. Κι αυτό είναι κρίμα, γιατί έτσι χάνουμε πολλά από τη ζωή. Όλοι μας είμαστε εύθραυστοι και εκτεθειμένοι· η σωματική βλάβη δεν είναι εξαίρεση, ούτε σημαίνει το τέλος της ζωής, του έρωτα ή της επιθυμίας. Είναι απλώς μια άλλη εκδοχή της ανθρώπινης εμπειρίας.

Στην ταινία του Σιαμάκ Ετεμάντι, «Από τι Είμαστε Φτιαγμένοι» συμμετέχουν οι: Άρης Κατσούλης, Κωνσταντίνα Αλεξανδρίδου, Γιώργος Χριστάκης,Έλλη Μπογιάκη, Γωγώ Ρουκουτάκη, Θεανώ Κόντα, Μαρίζα Τερζοπούλου, GeraldStakaj, Κατερίνα Βρανά, Δημήτρης Ζώρζος.