Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε ή αναζητούμε πληροφορίες. Τα τελευταία χρόνια έχει ανοίξει και μια έντονη συζήτηση γύρω από το πώς εκπαιδεύονται τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs), αλλά και για το ποιο είναι το πραγματικό κόστος αυτής της διαδικασίας για τον κόσμο του βιβλίου.
Αφορμή για τον νέο κύκλο προβληματισμού στάθηκε άρθρο του περιοδικού The European Conservative, το οποίο υποστηρίζει ότι οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης προχωρούν σε μαζικές αγορές παλαιών έντυπων βιβλίων, τα οποία στη συνέχεια ψηφιοποιούν για την εκπαίδευση των μοντέλων τους. Όπως επισημαίνεται, η πρακτική αυτή έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις τόσο από συγγραφείς όσο και από εκδότες, οι οποίοι εκφράζουν ανησυχίες για τα πνευματικά δικαιώματα, αλλά και για τη διατήρηση της έντυπης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα του Science and Culture, δεν πρόκειται για μεμονωμένες αγορές βιβλίων, αλλά για οργανωμένες παραγγελίες εκατοντάδων ή ακόμη και χιλιάδων αντιτύπων. Εταιρείες που ειδικεύονται στην προμήθεια βιβλίων αναλαμβάνουν να εντοπίσουν παλαιές, εξαντλημένες ή δυσεύρετες εκδόσεις από βιβλιοπωλεία, βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές, ώστε αυτές να φτάσουν στα χέρια των εταιρειών που αναπτύσσουν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Η αξία των παλιών εκδόσεων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εκδόσεις που δεν έχουν ποτέ ψηφιοποιηθεί. Πρόκειται για βιβλία που υπάρχουν αποκλειστικά σε φυσική μορφή και θεωρούνται ιδιαίτερα χρήσιμα για την εκπαίδευση των συστημάτων AI, καθώς εμπλουτίζουν τις βάσεις δεδομένων με περιεχόμενο που δεν είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο.
Το άρθρο αναφέρει ότι τα τελευταία χρόνια δημιουργήθηκαν ακόμη και εξειδικευμένες υπηρεσίες που αναλαμβάνουν να συγκεντρώνουν τέτοιο υλικό σε μεγάλη κλίμακα. Μία από αυτές ήταν η ISBNdb, η οποία, σύμφωνα με το δημοσίευμα, είχε παρουσιάσει υπηρεσίες που απευθύνονταν σε πελάτες του χώρου της τεχνητής νοημοσύνης, πριν αφαιρέσει σχετικές πληροφορίες από την ιστοσελίδα της έπειτα από αντιδράσεις.
Η υπόθεση της Anthropic
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται και η εταιρεία Anthropic, δημιουργός του chatbot Claude. Πριν στραφεί στην αγορά φυσικών βιβλίων, στελέχη της εταιρείας είχαν κατηγορηθεί ότι χρησιμοποίησαν εκατομμύρια ψηφιακά βιβλία που είχαν αποκτηθεί παράνομα για την εκπαίδευση των μοντέλων της.
Στη συνέχεια, η εταιρεία φέρεται να δημιούργησε το εσωτερικό πρόγραμμα Project Panama, μέσω του οποίου επένδυσε δεκάδες εκατομμύρια δολάρια για την αγορά φυσικών βιβλίων. Τα βιβλία αυτά ψηφιοποιούνταν και, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, καταστρέφονταν κατά τη διαδικασία σάρωσης.
Η πρακτική αυτή αποτέλεσε αντικείμενο δικαστικών διαφορών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 2025 αμερικανικό δικαστήριο έκρινε ότι η χρήση βιβλίων για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να εμπίπτει στην αρχή της εύλογης χρήσης (fair use), όταν τα βιβλία έχουν αποκτηθεί νόμιμα και όχι μέσω πειρατείας.
Παράλληλα, η εταιρεία κατέληξε σε οικονομικό διακανονισμό ύψους 1,5 δισεκατομμυρίου δολαρίων με συγγραφείς και εκδότες, σε μία από τις μεγαλύτερες υποθέσεις που σχετίζονται με πνευματικά δικαιώματα στον χώρο της τεχνολογίας.
Ένα ζήτημα που ξεπερνά τη νομιμότητα
Παρότι οι νομικές αποφάσεις δίνουν ορισμένες απαντήσεις, η δημόσια συζήτηση μεταφέρεται πλέον και στο επίπεδο της ηθικής.
Πολλοί δημιουργοί υποστηρίζουν ότι ακόμη και όταν η διαδικασία είναι σύννομη, παραμένει αμφιλεγόμενο το κατά πόσο είναι θεμιτό να χρησιμοποιούνται εκατομμύρια έργα ανθρώπινης δημιουργίας για την ανάπτυξη εμπορικών εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης χωρίς ουσιαστική συναίνεση των δημιουργών τους.
Από την άλλη πλευρά, οι εταιρείες AI επισημαίνουν ότι η εκπαίδευση των μοντέλων απαιτεί τεράστιους όγκους δεδομένων και ότι η αξιοποίηση νόμιμα αποκτημένου υλικού αποτελεί μέρος της τεχνολογικής εξέλιξης.
Γιατί αρκετοί προτείνουν την αγορά παλαιών βιβλίων
Μέσα σε αυτό το κλίμα, αρκετοί αναλυτές και άνθρωποι του βιβλίου προτρέπουν τους αναγνώστες να στραφούν περισσότερο στις παλιές έντυπες εκδόσεις. Όπως υποστηρίζουν, τα φυσικά βιβλία διατηρούν το αυθεντικό κείμενο του δημιουργού και λειτουργούν ως ένα διαχρονικό αποθετήριο γνώσης, ανεξάρτητα από τις τεχνολογικές εξελίξεις.
Παράλληλα, η αγορά παλαιών βιβλίων μπορεί να συμβάλει στη διάσωση εκδόσεων που δεν κυκλοφορούν πλέον και κινδυνεύουν να εξαφανιστούν από την αγορά.
Η συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη και τα βιβλία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Το μόνο βέβαιο είναι ότι όσο η AI αποκτά ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στην καθημερινότητα, τόσο πιο έντονα θα τίθενται ερωτήματα σχετικά με τα πνευματικά δικαιώματα, την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη γνώση αξιοποιείται στη νέα ψηφιακή εποχή.