Οι γυναίκες της «Οδύσσειας» δεν ήταν ποτέ «καλές» ή «κακές», αλλά πανίσχυρες και απόλυτα απαραίτητες για την πλοκή
Χριστίνα Κατσαντώνη
15 Ιουλίου 2026
Την ώρα που οι πρώτες κριτικές μιλούν ήδη για ένα «μνημειώδες κινηματογραφικό επίτευγμα» κι ενώ ο χρόνος για την πρεμιέρα της στις κινηματογραφικές αίθουσες κυλά αντίστροφα (την Πέμπτη 16/7), η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν δεν είναι μόνο το –με διαφορά– κορυφαίο και πλέον συζητημένο κινηματογραφικό γεγονός του καλοκαιριού. Είναι παράλληλα και η καλύτερη αφορμή να ξαναδούμε τις παρεξηγημένες, στο πέρασμα των χρόνων, αλλά πανίσχυρες γυναίκες του διαχρονικού έπους, τις οποίες ο Νόλαν και οι πρωταγωνίστριές του φιλοδοξούν να δικαιώσουν.
Με αφορμή τη νέα ταινία, οι γυναικείες μορφές της Οδύσσειας αποκτούν ξανά το φως που τους αξίζει. Όπως επισημαίνουν μελετητές των Ομηρικών επών σε μεγάλα διεθνή μέσα, φιγούρες όπως η Πηνελόπη, η Αθηνά, η Καλυψώ και η Κίρκη δεν είναι απλώς δευτερεύοντα πρόσωπα, αλλά διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στον δρόμο του Οδυσσέα προς την Ιθάκη.
Δείτε το επίσημο trailer της ταινίας:
Οι γυναίκες του Ομήρου κινούν την πλοκή
Συγκρίνοντας την «Ιλιάδα» με την «Οδύσσεια», ο Αμερικανός κριτικός Γκι Νταβενπορτ είχε γράψει:
«Η “Ιλιάδα” είναι ένα ποίημα για τη δύναμη. Η “Οδύσσεια” είναι ένα ποίημα για τον θρίαμβο του νου πάνω στη δύναμη».
Και ο νους στην Ομηρική Οδύσσεια δεν εκπροσωπείται μόνο από τον Οδυσσέα, αλλά από γυναίκες, που είτε βάζουν εμπόδια στον δρόμο της επιστροφής είτε γίνονται σύμμαχοί του. Χωρίς αυτόν, δεν υπάρχει κεντρικός ήρωας. Χωρίς αυτές όμως, δεν υπάρχει πλοκή.
Ένα πρόσφατο άρθρο της βραβευμένης κλασικίστριας και συγγραφέως Ντέιζι Νταν στο BBC εξηγεί πώς, μέσα σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο όπως αυτός της Οδύσσειας, οι γυναίκες καταφέρνουν να διαμορφώνουν τις εξελίξεις γύρω από τον βασικό πρωταγωνιστή, έχοντας ως «όπλα» τους την ευφυΐα και τη στρατηγική τους.
Ξεχάστε όσα ξέρατε από προηγούμενες, υπεραπλουστευμένες μεταφορές, οι οποίες παρουσίαζαν στερεοτυπικά, για παράδειγμα, την Πηνελόπη ως σύμβολο πίστης, υπομονής και αφοσίωσης και μέχρι εκεί. Όπως επισημαίνουν αρκετοί κλασικιστές, οι γυναίκες στην Οδύσσεια είναι πολύ πιο κεντρικές από ό,τι στην Ιλιάδα.
Η Πηνελόπη δεν είναι μόνο «η γυναίκα που περίμενε». Αποτελεί ουσιαστικά το αντίστοιχο του ίδιου του Οδυσσέα μέσα στην Ιθάκη: του προσώπου που επιβιώνει και διεκδικεί τον στόχο του μέσω στρατηγικής και υπομονής. Δεν κρατά απλώς το σπίτι όρθιο κατά τη μακρά απουσία του βασιλιά συζύγου της, αλλά φροντίζει να διαμορφώσει τις συνθήκες που καθιστούν δυνατή την επιστροφή του.
Τα στερεότυπα των προηγούμενων μεταφορών
Σε αντίθεση με την άποψη που κυριάρχησε τα τελευταία χρόνια, τουλάχιστον στη βιομηχανία του θεάματος, ο Όμηρος δεν χωρίζει τις γυναίκες της Οδύσσειας σε καλές και κακές. Αντίθετα, τις αξιοποιεί για να δημιουργήσει κάθε σημαντική ανατροπή στην ιστορία:
Η Θεά Αθηνά δίνει το έναυσμα για να ξεκινήσει το ταξίδι.
Η Καλυψώ το αναστέλλει για χρόνια.
Η Κίρκη το ανακατευθύνει.
Η Ναυσικά το επανεκκινεί.
Η Πηνελόπη το ολοκληρώνει.
Γι' αυτό και ένα βασικό ερώτημα ενόψει της ταινίας του Νόλαν είναι το πώς θα παρουσιαστούν τελικά οι γυναίκες που κινούν ολόκληρη την ιστορία.
Οι περισσότερες προηγούμενες απόπειρες να αποδοθεί η «Οδύσσεια» στην οθόνη –από την «Οδύσσεια» του Μάριο Καμερίνι το 1954 μέχρι την «Επιστροφή» του Ουμπέρτο Παζολίνι το 2024– παρουσίαζαν την Πηνελόπη ως την «πιστή σύζυγο» και τις Κίρκη και Καλυψώ ως απλούς «πειρασμούς».
Στο έπος, όμως, όλες οι γυναικείες φιγούρες είναι πολύ πιο σύνθετες:
Η Πηνελόπη δεν περιμένει παθητικά. Είναι στρατηγική και χειριστική, μάνα και μαζί πλανεύτρα, που δίνει ψεύτικες υποσχέσεις στους μνηστήρες και επινοεί τεχνάσματα, όπως το υφαντό που ξηλώνει κρυφά, αναβάλλοντας διαρκώς την ολοκλήρωσή του.
Η Κίρκη δεν είναι μόνο μάγισσα. Είναι και απαραίτητη σύμβουλος του ήρωα, σαφώς διαφοροποιημένη από την Καλυψώ, η οποία επιθυμεί ματαίως να τον κρατήσει κοντά της. Η διάκριση αυτή συχνά αμβλύνεται στις κινηματογραφικές διασκευές, που προτιμούν να παρουσιάζουν και τις δύο ως μοιραίες γυναίκες (femmes fatales).
Η Θεά Αθηνά έχει εξίσου σημαντικό ρόλο, καθώς πείθει τους Θεούς να επιτρέψουν στον Οδυσσέα να συνεχίσει το ταξίδι του και οργανώνει τη διάσωσή του όταν φτάνει εξαντλημένος στο νησί των Φαιάκων. Στην οθόνη, ωστόσο, ο ρόλος της συχνά υποβαθμίζεται.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας στην Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν
Οι γυναίκες στην «Οδύσσεια» του Νόλαν
Στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, κρίνοντας και μόνο από τα ονόματα των σταρ που τις υποδύονται, οι γυναικείες μορφές δεν λειτουργούν απλώς ως σταθμοί στο ταξίδι του ήρωα. Αυτό δεν έχει να κάνει με «υποταγή» του σκηνοθέτη στη woke κουλτούρα –όπως κατηγορήθηκε– αλλά με τον πραγματικό σεβασμό του στον Όμηρο.
Σύμφωνα με τις πρώτες κριτικές, ο σκηνοθέτης του Οπενχάιμερ αφιερώνει χρόνο στην Ιθάκη, για να δείξει πώς η Πηνελόπη (Αν Χάθαγουεϊ) διαχειρίζεται την πίεση των μνηστήρων.
«Είναι πιθανότατα ο πιο γνωστός χαρακτήρας που έχω υποδυθεί ποτέ», δήλωσε η Χάθαγουεϊ. «Όμως την ξέρουμε μόνο μέχρι εκεί που μας επιτρέπεται να τη δούμε. Δεν ήθελα να αναιρέσω τίποτα από όσα νιώθει ο κόσμος για εκείνη. Είναι η προσωποποίηση της σεμνότητας, το απόλυτο πρότυπο υπομονής και όλα αυτά. Όμως ένα πρότυπο δεν είναι άνθρωπος. Ας δεχτούμε, λοιπόν, ότι έτσι τη βλέπει ο κόσμος. Ποια είναι, όμως, όταν δεν τη βλέπει κανείς;»
Παράλληλα, οι υπόλοιπες πρωταγωνίστριες φέρνουν νέο βάθος στους ρόλους τους:
Η Θεά Αθηνά (Ζεντάγια) έχει ενεργό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας ως βασική κινητήρια δύναμη της επιστροφής του Οδυσσέα και της ενηλικίωσης του Τηλέμαχου.
Η Καλυψώ (Σαρλίζ Θερόν) δεν είναι μόνο ερωτική και μοιραία, αλλά και βαθιά τραγική.
Η Κίρκη (Σαμάνθα Μόρτον) ακολουθεί πιστά το πνεύμα του Ομήρου, καθώς από αρχική απειλή εξελίσσεται τελικά σε καθοδηγήτρια.
Η Ωραία Ελένη (Λουπίτα Νιόνγκο), αν και δεν έχει βασικό ρόλο στην Οδύσσεια, χρησιμοποιείται από τον Νόλαν για να αναδείξει το σκληρό κόστος του Τρωικού Πολέμου πάνω στις γυναίκες.
Η γενική εικόνα που μεταφέρουν οι πρώτες κριτικές δεν δείχνει ότι ο Νόλαν εκσυγχρονίζει βίαια τις γυναικείες μορφές της Οδύσσειας σύμφωνα με τα σημερινά πρότυπα, αλλά ότι αναδεικνύει στοιχεία που ήδη υπήρχαν στο έπος και απλώς χάθηκαν σε παλαιότερες μεταφορές του.
Διθυραμβικές κριτικές, αλλά και αντιδράσεις για το cast
Οι πρώτες προβολές σε δημοσιογράφους και κριτικούς δημιουργούν ένα εξαιρετικά θετικό κλίμα, επαινώντας τόσο τη σκηνοθεσία του Νόλαν και τις θεαματικές σκηνές ιδίως στη θάλασσα, όσο και τις ερμηνείες. Ξεχωρίζουν ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας, η Αν Χάθαγουεϊ ως Πηνελόπη και ο Ρόμπερτ Πάτινσον, ο οποίος ως Αντίνοος –σύμφωνα με πολλούς– κλέβει την παράσταση.
Παράλληλα, βέβαια, συνεχίζονται οι έντονες συζητήσεις για συγκεκριμένες επιλογές του καστ. Η επιλογή της Νιόνγκο στον ρόλο της Ωραίας Ελένης και του Έλιοτ Πέιτζ στον ρόλο του Ελπήνορα προκάλεσαν αντιδράσεις πριν ακόμα βγει η ταινία, φέρνοντας «dislikes» στο τρέιλερ και τις έντονες διαμαρτυρίες του Έλον Μασκ.
Τις αντιδράσεις αυτές ο Κρίστοφερ Νόλαν επέλεξε να τις σχολιάσει λιτά και καθαρά, χαρακτηρίζοντάς τις απλώς ως «άσχετες».