Το πένθος δεν «ξεπερνιέται» - Γιατί η ιδέα ότι πρέπει να προχωρήσουμε είναι ο μεγαλύτερος μύθος

Πένθος. Μια λέξη γεμάτη πόνο, φόβο, απόγνωση, αποχωρισμό, μοναξιά. Μια λέξη γραμμένη σε χιλιάδες σώματα, και μια έννοια που ονοματίζει όλη την ανθρώπινη ιστορία.

Υπάρχουν αμέτρητες θεωρίες ψυχολογίας που αφορούν στο πένθος. Θεωρίες που απαριθμούν ‘στάδια’ επεξεργασίας του πένθους, θεωρίες που μιλούν για διαφορετικούς ρόλους που αναλαμβάνουν τα άτομα που πενθούν, και θεωρίες που ονομάζουν κατηγορίες επεξεργασίας του πένθους.

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Νέα αρχή: Τρεις μητέρες που έχτισαν μια νέα ζωή μέσα από την απώλεια, την ξενιτιά και την αναδοχή

Οι πιο γνωστές, ίσως, θεωρίες επεξεργασίας του πένθους είναι εκείνες που αναφέρονται στα διαφορετικά στάδια. Στο άρθρο ‘On Death and Dying’ (1969), η Kübler-Ross αναφέρει ως διαφορετικά στάδια, τα: Άρνηση (Denial) / Θυμός (Anger) / Διαπραγμάτευση (Bargaining) / Κατάθλιψη (Depression) και Αποδοχή (Acceptance). Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος που πενθεί, διανύει μια- μη γραμμική διαδρομή- μέσα από τα ονομαζόμενα στάδια, μέχρι στο τέλος να αποδεχτεί το γεγονός και τη ζωή σήμερα. Ο Bowlby από την άλλη, βλέποντας όλη την ανθρώπινη ψυχολογία μέσα από τα μάτια του δεσμού και της προσκόλλησης, αναφέρθηκε σε άλλα στάδια πένθους, όπως τα: Μούδιασμα (Numbing)/ Έντονη λαχτάρα/ Aναζήτηση (Yearning & searching)/ Αποδιοργάνωση & απόγνωση (Disorganization), και στο τέλος Αναδιοργάνωση (Reorganization) της ζωής.

Σε μια πιο πρόσφατη δημοσίευση, στο άρθρο ‘Living Beyond Loss’, (2008), οι McGoldrick, M. et al. αναφέρονται στα οικογενειακά συστήματα και τους ‘ρόλους’ που συνήθως δημιουργούνται μέσα σε μια οικογένεια που επηρεάζεται από το πένθος. Όπως αναφέρουν, δυναμικές μεταξύ προσωπικοτήτων, καθώς και διαφορετικές σχέσεις μεταξύ των μελών, οδηγούν τους ανθρώπους στο να αναλάβουν διάφορους ρόλους, όπως αυτούς του δυνατού, του οργανωτή, του αποδιοργανωμένου, του σιωπηλού και του διαμεσολαβητή.

Τέλος, διαβάζουμε συχνά τις θεωρίες αντιμετώπισης πένθους, με την πιο γνωστή αυτή του Διπλού Μοντέλου Αντιμετώπισης Πένθους (Stroebe & Schut, 1999), η οποία εξηγεί πως οι άνθρωποι που πενθούν κινούνται μεταξύ δύο τρόπων αντιμετώπισης- Loss-oriented (εστίαση στην απώλεια), που ορίζεται από θλίψη, κλάμα, αναμνήσεις, και Restoration-oriented (εστίαση στη ζωή), που ορίζεται από πρακτικά θέματα, ρόλους και προσαρμογή.

shutterstock

Κι όμως, παρά τις αμέτρητες θεωρίες και προσπάθειες πρόβλεψης των συναισθημάτων σε περίπτωση πένθους, όπως επισημαίνει η Joan Didion στο βιβλίο της ‘The Year of Magical Thinking’, όταν τελικά έρθει το πένθος, δεν μοιάζει καθόλου με αυτό που είχαμε φανταστεί. Το πένθος έχει τη δύναμη να κατακλύζει όλη μας την ύπαρξη, να αποδιοργανώνει τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού μας, να αλλάζει συντριπτικά τις κοσμοθεωρίες μας. Κι αυτό, επειδή μας αποδεικνύει ότι υπάρχει το απρόβλεπτο, το ‘αλλιώς’ που δε μπορούσαμε με τίποτα να φανταστούμε πριν.

‘Όταν χάνεις έναν άνθρωπο, ολόκληρος ο κόσμος φαίνεται να αδειάζει’, γράφει ξανά η Joan Didion, και αποκαθηλώνει όλα όσα προσπαθήσαμε να προβλέψουμε ή να χωρέσουμε σε θεωρίες ψυχολογίας για το πένθος. Γιατί η αλήθεια είναι, πως όταν χάνεις κάποιον που η αγαπάς, όλα φαίνονται άδεια, η ιδέα της αποδοχής και της αναδιοργάνωσης της ζωής φαίνεται αδύνατη, και το νόημα της ζωής μοιάζει να χάνεται.

Χάνεται όμως το νόημα της ζωής, ή ξαναγράφεται αλλιώς;

Σε αυτό το ερώτημα έρχονται να μας απαντήσουν εκείνοι που ζουν με το πένθος εδώ και πολλά χρόνια. Άνθρωποι που πριν μερικά χρόνια δε διανοούνταν πως θα ξαναζήσουν ευτυχισμένες ή γεμάτες νόημα στιγμές, κι όμως το βίωσαν.

Κι αυτό δεν είναι αποτέλεσμα ‘λήθης΄ ή ‘προσπέρασης’ του πένθους, αλλά μία απόδειξη ότι μεγάλωσαν γύρω από αυτό.

Στη θεωρία αναδόμησης του νοήματος, ο Robert Neimeyer (2001) αναφέρει ότι μέσα από τον πόνο του πένθους ξαναχτίζουμε το νόημα και τον εαυτό μας. Συχνά συναντάμε ανθρώπους που ζουν αρκετά χρόνια με πένθος και έχουν αλλάξει τελείως τη ζωή τους. Αυτό δεν είναι μια προσπάθεια να ξεχάσουν την προηγούμενη ζωή τους, αλλά μία προσπάθεια αναδόμησης, εξερεύνησης του νοήματος της ζωής γι αυτούς από εδώ και πέρα, και συχνά, μια ζωή με πολύ λιγότερους ενδοιασμούς και νοητικές φυλακές, και μεγαλύτερη ελευθερία του ‘είναι’. Με τον καιρό, το πένθος γίνεται ένα με τη ζωή που ζούμε, γίνεται μέρος του εαυτού, κι εμείς μεγαλώνουμε, ωριμάζουμε, μαθαίνουμε να ζούμε γύρω του. Δεν το προσπερνάμε, δεν το ξεχνάμε, δεν το αφήνουμε στην άκρη. Μοιάζει όμως σα να το αγκαλιάζουμε, και να το κάνουμε κομμάτι της διαδρομής μας.

Στην αρχή του πένθους, η εμπειρία της απώλειας είναι κατακλυσμική. Με τον χρόνο, δεν μειώνεται απαραίτητα το πένθος, αντίθετα, το άτομο διευρύνει την ικανότητά του να το περιέχει, αφήνοντας σταδιακά χώρο και για άλλα συναισθήματα, όπως η αγάπη, η χαρά, η απόλαυση και η αισιοδοξία για το μέλλον.

Οι σκέψεις αυτές, φυσικά, είναι ακόμα πιο σχετικές για όλους εκείνους που βιώνουν πολλαπλό πένθος. Τους ανθρώπους στις ζώνες πολέμου, που απρόβλεπτα και απρόσμενα, σε μια στιγμή, το πέπλο του πένθους μπορεί να σκεπάσει ολόκληρη την οικογένεια και κοινότητά τους. Το πολλαπλό πένθος, συχνά φέρει και πολλαπλό τραύμα, και μεγαλύτερη δυσκολία αναδόμησης νοήματος της ζωής. Σε μια προσπάθεια αναδόμησης της έννοιας του χαμού, όμως, η σκέψη ότι ‘έχω χάσει πολλά’, θα μπορούσε να αναδιατυπωθεί ως ‘ήμουν τυχερ@ που είχα πολλά να χάσω’.