Μπορεί ένας ακατάστατος άνθρωπος να γίνει τακτικός; Η επιστήμη έχει την απάντηση

Υπάρχουν άνθρωποι που μοιάζουν να έχουν γεννηθεί τακτικοί. Τα κλειδιά τους βρίσκονται πάντα στο ίδιο σημείο, τα ρούχα καταλήγουν στην ντουλάπα αντί για την καρέκλα και ο πάγκος της κουζίνας παραμένει σχεδόν μυστηριωδώς άδειος. Και υπάρχουν εκείνοι που μπορούν να περάσουν ένα ολόκληρο Κυριακάτικο πρωινό καθαρίζοντας και τακτοποιώντας το σπίτι, μόνο και μόνο για να αναρωτιούνται τρεις ημέρες αργότερα πώς κατάφερε να ξαναγίνει άνω-κάτω.

Η πιο εύκολη εξήγηση είναι να αποδώσουμε τη διαφορά στην προσωπικότητα. «Είμαι απλώς ακατάστατος άνθρωπος» λέμε και το θέμα θεωρείται λήξαν. Η ψυχολογία, όμως, δείχνει ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε τον χώρο μας συνδέεται πράγματι με ορισμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η ακαταστασία αποτελεί μια μόνιμη και αμετάβλητη ταυτότητα.

DECO

8 συμβουλές για να ξεφορτωθείς την ακαταστασία στο σπίτι

Με άλλα λόγια, το ότι κάποιος έχει μάθει να ζει μέσα στην ακαταστασία δεν σημαίνει ότι είναι καταδικασμένος να ψάχνει τα κλειδιά του κάθε πρωί.

Τι σχέση έχει η προσωπικότητα με την τάξη;

Οι ψυχολόγοι περιγράφουν την προσωπικότητα ως ένα σύνολο σχετικά σταθερών μοτίβων στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε. Ένα από τα πέντε βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, το λεγόμενο «Big Five», είναι η ευσυνειδησία.

Η ευσυνειδησία συνδέεται με την αυτοπειθαρχία, την εργατικότητα, την υπευθυνότητα αλλά και την τάση για οργάνωση και τάξη. Έτσι, ένας άνθρωπος που βρίσκεται υψηλότερα σε αυτή τη διάσταση, και ειδικότερα στο κομμάτι που αφορά την τάξη, μπορεί να βρίσκει πιο εύκολο το να διατηρεί οργανωμένο το σπίτι, το γραφείο ή την καθημερινότητά του.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η προσωπικότητα είναι χαραγμένη στην πέτρα. Το γεγονός ότι ένα χαρακτηριστικό θεωρείται σχετικά σταθερό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να μεταβληθεί.

Μελέτες που παρακολουθούν ανθρώπους σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους έχουν δείξει ότι η προσωπικότητα παρουσιάζει ταυτόχρονα σταθερότητα και αλλαγές. Μάλιστα, η ευσυνειδησία μπορεί να αυξάνεται σε ορισμένες περιόδους της ενήλικης ζωής, ιδιαίτερα όταν οι άνθρωποι αναλαμβάνουν νέες ευθύνες και αποκτούν διαφορετικές απαιτήσεις στην καθημερινότητά τους.

Η γέννηση ενός παιδιού, για παράδειγμα, μια νέα δουλειά ή άλλες σημαντικές αλλαγές μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη διαφορετικών τρόπων οργάνωσης και συμπεριφοράς. Η ανάγκη να είμαστε συνεπείς, υπεύθυνοι και οργανωμένοι δεν αφορά, επομένως, μόνο το ποιοι «είμαστε», αλλά και το τι απαιτεί από εμάς η ζωή που έχουμε δημιουργήσει.

Η ακαταστασία δημιουργείται από μικρές συνήθειες

Ένα ακατάστατο σπίτι σπάνια δημιουργείται από μία μεγάλη πράξη. Συνήθως είναι αποτέλεσμα εκατοντάδων μικρών αποφάσεων μέσα στην ημέρα.

Το ποτήρι που μένει πάνω στο γραφείο αντί να επιστρέψει στην κουζίνα. Τα ρούχα που καταλήγουν στην καρέκλα επειδή «θα τα μαζέψουμε αργότερα». Τα κλειδιά που αφήνονται όπου βολεύει εκείνη τη στιγμή. Η αλληλογραφία που τοποθετείται σε μια γωνία με την υπόσχεση ότι θα την τακτοποιήσουμε το βράδυ.

Καμία από αυτές τις κινήσεις δεν φαίνεται σημαντική από μόνη της. Όταν, όμως, επαναλαμβάνονται καθημερινά, δημιουργούν ένα σταθερό μοτίβο συμπεριφοράς. Και κάποια στιγμή το μοτίβο αυτό μοιάζει να αποτελεί χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς μας.

Στην πραγματικότητα, πολλές από αυτές τις συμπεριφορές είναι συνήθειες. Οι συνήθειες δημιουργούνται όταν επαναλαμβάνουμε μια συγκεκριμένη πράξη σε παρόμοιες συνθήκες. Με τον χρόνο, στοιχεία του περιβάλλοντος μπορούν να λειτουργούν σαν αυτόματα «σήματα» που μας οδηγούν να επαναλάβουμε την ίδια συμπεριφορά.

Αυτό εξηγεί και γιατί η απλή απόφαση «από αύριο θα είμαι πιο τακτικός» συχνά δεν έχει αποτέλεσμα.

Επιστρέφουμε στο ίδιο σπίτι, βλέπουμε τα ίδια αντικείμενα στα ίδια σημεία και αντιμετωπίζουμε τις ίδιες καθημερινές συνθήκες. Οι προθέσεις μπορεί να έχουν αλλάξει, αλλά το περιβάλλον εξακολουθεί να μας οδηγεί στις παλιές συμπεριφορές.

Το κόλπο μπορεί να βρίσκεται στο ίδιο το σπίτι

Αν, για παράδειγμα, κάποιος επιστρέφει καθημερινά στο σπίτι και αφήνει τα κλειδιά του στην πρώτη διαθέσιμη επιφάνεια, μπορεί να προσπαθεί επί εβδομάδες να θυμάται ότι πρέπει να τα βάζει σε συγκεκριμένο σημείο.

Υπάρχει όμως μια απλούστερη λύση: να τοποθετήσει ένα μικρό μπολ δίπλα στην πόρτα.

Το μπολ δεν λειτουργεί απλώς ως αποθηκευτικός χώρος. Με την επανάληψη μπορεί να γίνει ένα οπτικό και πρακτικό ερέθισμα που συνδέεται με μια συγκεκριμένη συμπεριφορά: «μπαίνω στο σπίτι, αφήνω τα κλειδιά εδώ».

Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί σχεδόν παντού. Το καλάθι για τα άπλυτα μπορεί να τοποθετηθεί ακριβώς στο σημείο όπου συνήθως βγάζουμε τα ρούχα μας. Τα αντικείμενα που χρησιμοποιούμε καθημερινά μπορούν να έχουν ένα συγκεκριμένο, εύκολα προσβάσιμο σημείο. Πράγματα που δεν θέλουμε να ξεχάσουμε μπορούν να τοποθετούνται σε σημεία όπου είναι πιθανό να τα δούμε την κατάλληλη στιγμή.

Ο στόχος είναι να μη βασιζόμαστε αποκλειστικά στη μνήμη και στη θέληση. Αντί να προσπαθούμε διαρκώς να θυμόμαστε τι πρέπει να κάνουμε, μπορούμε να διαμορφώσουμε τον χώρο έτσι ώστε να μας βοηθά να το κάνουμε.

Αν συμπεριφέρεσαι σαν τακτικός άνθρωπος, μπορεί να γίνεις;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της υπόθεσης. Συνήθως θεωρούμε ότι η προσωπικότητα δημιουργεί τη συμπεριφορά: ένας οργανωμένος άνθρωπος συμπεριφέρεται οργανωμένα επειδή είναι οργανωμένος.

Η σχέση, όμως, μπορεί να λειτουργεί και αντίστροφα.

Η αλλαγή των συμπεριφορών που εκφράζουν ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό μπορεί, σταδιακά, να συμβάλει και στην αλλαγή του ίδιου του χαρακτηριστικού. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος μπορεί να αποφασίσει τη Δευτέρα πως θα αποκτήσει εντελώς διαφορετική προσωπικότητα μέχρι την Παρασκευή. Οι αλλαγές στην προσωπικότητα είναι συνήθως σταδιακές.

Σημαίνει όμως ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε πρώτα να «γίνουμε οργανωτικοί» για να αρχίσουμε να συμπεριφερόμαστε σαν οργανωμένοι άνθρωποι.

Ίσως, αντίθετα, η συστηματική επανάληψη οργανωμένων συμπεριφορών να αποτελεί μέρος της διαδικασίας μέσα από την οποία γινόμαστε περισσότερο οργανωμένοι.

Πώς μπορείς να γίνεις πιο τακτικός στην πράξη;

Το πρώτο βήμα δεν είναι να αρχίσεις να καθαρίζεις. Είναι να παρατηρήσεις.

Αντί για το γενικό «είμαι ακατάστατος», χρειάζεται να εντοπίσεις τι ακριβώς συμβαίνει. Ποιο αντικείμενο βρίσκεται διαρκώς σε λάθος σημείο; Πότε δημιουργείται το πρόβλημα; Ποια συμπεριφορά προηγείται της ακαταστασίας;

Στη συνέχεια, μπορείς να αποφασίσεις τι θέλεις να κάνεις διαφορετικά. Η νέα συμπεριφορά χρειάζεται να είναι συγκεκριμένη. Για παράδειγμα: «Όταν βγάζω τα ρούχα μου, τα βάζω αμέσως στο καλάθι» είναι πολύ πιο χρήσιμο από το «πρέπει να είμαι πιο τακτικός».

Το επόμενο βήμα είναι να προσαρμόσεις το περιβάλλον. Αν το καλάθι βρίσκεται σε σημείο που δεν σε εξυπηρετεί, είναι πολύ πιθανότερο τα ρούχα να καταλήξουν στο πάτωμα ή στην καρέκλα. Αντίστοιχα, ένα μπολ για τα κλειδιά πρέπει να βρίσκεται εκεί όπου πραγματικά τα αφήνεις.

Βοηθά επίσης η σύνδεση μιας νέας συμπεριφοράς με μια ήδη υπάρχουσα συνήθεια. Για παράδειγμα, μπορείς να αποφασίσεις ότι όσο περιμένεις να ετοιμαστεί ο πρωινός καφές, θα τακτοποιείς την αλληλογραφία της προηγούμενης ημέρας. Ή ότι πριν καθίσεις στον καναπέ μετά το βραδινό, θα αφιερώνεις πέντε λεπτά για να επιστρέψεις τα αντικείμενα στις θέσεις τους.

Και αν το σχέδιο δεν λειτουργήσει, αυτό δεν αποτελεί απόδειξη ότι «είσαι απλώς ακατάστατος». Αντί να κατηγορήσεις τον εαυτό σου, αξίζει να αναρωτηθείς τι εμπόδισε τη νέα συνήθεια και τι μπορεί να αλλάξει.

Με την επανάληψη, μια συμπεριφορά που αρχικά απαιτεί συνειδητή προσπάθεια μπορεί να γίνει πολύ πιο αυτόματη.

Χρειάζεται, όμως, πραγματικά να γίνεις πιο τακτικός;

Η τάξη δεν αποτελεί μέτρο του χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Ένα ακατάστατο γραφείο ή ένα σπίτι που δεν είναι διαρκώς τακτοποιημένο δεν λέει από μόνο του τίποτα για την αξία, την υπευθυνότητα ή την ποιότητα ενός ανθρώπου.

Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: ο τρόπος που είναι οργανωμένος ο χώρος σου σε βοηθά ή σε δυσκολεύει στην καθημερινότητά σου;

Αν χάνεις συστηματικά σημαντικά αντικείμενα, ξεχνάς λογαριασμούς, δυσκολεύεσαι να χρησιμοποιήσεις χώρους του σπιτιού, έρχεσαι σε συχνές συγκρούσεις με τους ανθρώπους με τους οποίους συγκατοικείς ή αισθάνεσαι διαρκώς άγχος εξαιτίας της ακαταστασίας, τότε ορισμένες αλλαγές στις συνήθειες μπορεί πράγματι να κάνουν την καθημερινότητα ευκολότερη.

Και αν οι δυσκολίες στην οργάνωση είναι έντονες, προκαλούν σημαντική ψυχική επιβάρυνση ή επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινή λειτουργικότητα, η αναζήτηση βοήθειας από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να είναι χρήσιμη.