Όταν η συζυγική απιστία οδηγούσε στο κρατητήριο: Η σουρεαλιστική ιστορία της μοιχείας στην Ελλάδα

“Έπιασε τη σύζυγο ολόγυμνη με παλιό φίλο του”
“Συνέλαβε τον εραστήν ημίγυμνον κάτω από το συζυγικόν κρεββάτι – Εκρέμοντο τα σεντόνια στο πάτωμα και του εκίνησαν την υποψίαν”
“Έπιασε τη γυναίκα του στην αγκαλιά του κουμπάρου”
“10 μήνες φυλάκιση σε έγγαμη για μοιχεία – Με είχε πλανέψει ο έρωτας, λέγει η μοιχαλίς”…

Όσο κι αν σήμερα ακούγεται απίστευτο, όλοι οι παραπάνω ήταν τίτλοι σε πρωτοσέλιδα μεγάλων εφημερίδων, τις εποχές που η συζυγική απιστία - μοιχεία ήταν ακόμα ποινικό αδίκημα στην Ελλάδα και τιμωρούνταν με φυλάκιση και δημόσια διαπόμπευση. Μέχρι τα ‘80s, τις 24 Ιουλίου -σαν σήμερα- του 1982, όταν στην ελληνική Βουλή πέρασε νομοσχέδιο, το οποίο κατάργησε την ποινική δίωξη της μοιχείας, σηματοδοτώντας και επισήμως το πέρασμα σε μια νέα εποχή.

CELEBRITIES

Μάρω Κοντού: Η «Τσιριμπίμ Τσιριμπόμ» του ελληνικού σινεμά έφυγε από τη ζωή στα 92 της

Η όλη ιστορία είναι από εκείνες τις περιπτώσεις όπου η κοινωνία έχει προχωρήσει, αλλά ο νόμος συνεχίζει να ζει στο παρελθόν. Αστυνομικοί, με τη συνοδεία φωτογράφων, χτυπούσαν πόρτες ξενοδοχείων μέσα στη νύχτα, εισέβαλλαν σε διαμερίσματα, οδηγούσαν ημίγυμνους παράνομους εραστές στα αστυνομικά τμήματα, ενώ οι εφημερίδες γέμιζαν με ιστορίες, που έμοιαζαν περισσότερο με φαρσοκωμωδία παρά με απονομή δικαιοσύνης.

Ζηλότυποι σύζυγοι έστηναν καρτέρια, ιδιωτικοί ντετέκτιβ παρακολουθούσαν υπόπτους, αστυνομικοί καλούνταν να λύσουν όχι εγκλήματα, αλλά οικογενειακές υποθέσεις και κωμικοτραγικές σκηνές, όπως αυτές που βλέπουμε στην κινηματογραφική ταινία “Η βίλα των οργίων” (1964), ήταν σε μεγάλο βαθμό πραγματικότητα. Όχι τόσο κωμική, αλλά σκληρή και άδικη, ιδίως για τις γυναίκες.

Ντετέκτιβ, σεντόνια και πρωτοσέλιδα της κλειδαρότρυπας

Αν και σήμερα πια ο όρος μοιχεία έχει αντικατασταθεί από τη λέξη απιστία, σχεδόν από τη σύσταση του ελληνικού κράτους, η οποιαδήποτε ερωτική συνεύρεση μεταξύ ενός παντρεμένου με πρόσωπο εκτός του / της συζύγου αντιμετωπιζόταν ως ποινικό αδίκημα. Σύμφωνα με τον νόμο που ίσχυσε έως τις 31 Δεκεμβρίου 1950, η διάπραξη μοιχείας χαρακτηριζόταν πλημμέλημα και παρέμεινε ως τέτοιο και με τον νέο Ποινικό Κώδικα που ίσχυσε από την 1η Ιανουαρίου 1951 και για τις επόμενες τρεις δεκαετίες.

Το άρθρο 357, προέβλεπε ποινή φυλάκισης ενός έτους για τους μοιχούς, ενώ το “έγκλημα” τιμωρούνταν μόνο εφόσον υπήρχε έγκληση του προσβληθέντος συζύγου και μπορούσε να μείνει ατιμώρητο, εφόσον δεν υπήρχε συμβίωση μεταξύ των συζύγων. Οι δράστες έπρεπε να συλληφθούν επ' αυτοφώρω -επομένως γυμνοί- για να στοιχειοθετηθεί η κατηγορία, γι' αυτό οι σκηνές με τα σεντόνια στα αστυνομικά τμήματα ήταν απολύτως ρεαλιστικές, όσο κι αν σήμερα μοιάζουν αδιανόητες.

Ιδιωτικοί ντετέκτιβ έπαιζαν το δικό τους ρόλο, παρακολουθώντας τους “ύποπτους” κι ενημερώνοντας τους απατημένους συζύγους και την αστυνομία, ώστε να οργανωθεί -με τη συνοδεία φωτογράφων- η έφοδος.

Το “απαγορευμένο ζευγάρι” οδηγούνταν στο κρατητήριο, όπου περνούσε τη νύχτα, ενώ την ακριβώς επόμενη μέρα γινόταν η δίκη κι αναλάμβαναν δράση οι εφημερίδες, οι οποίες μετέφεραν αναλυτικά τα στοιχεία των συλληφθέντων, με όσο το δυνατόν περισσότερες “πικάντικες” λεπτομέρειες.

Αν και θεωρητικά ο νόμος προέβλεπε τις ίδιες ποινές για γυναίκες και άντρες, στην πράξη, αυτό γινόταν σπάνια. Ο άντρας τύγχανε ευνοϊκότερης μεταχείρισης και συνήθως έμενε ατιμώρητος, εκτός αν η μοιχεία συνέβαινε μέσα στο συζυγικό σπίτι ή είχε δημόσιο και προκλητικό χαρακτήρα.

Γεγονός που καθρεφτίζει τις βαθιά ριζωμένες πατριαρχικές αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας, στην οποία ίσχυαν ακόμα θεσμοί, όπως αυτός της προίκας -που είχε τεράστια δύναμη, ιδίως στην ελληνική περιφέρεια. Οι γυναίκες ήταν νομικά και οικονομικά εξαρτημένες από τους συζύγους της κι η απειλή της τιμωρίας και διαπόμπευσης των “μοιχαλίδων” αποτελούσε άλλο ένα μέσο καταπίεσης και περιορισμού της προσωπικής ελευθερίας τους.

Η αναγνώριση της ισότητας στον γάμο

Με το πέρασμα των χρόνων, το έγκλημα της μοιχείας εξελίχθηκε σε εργαλείο για την έκδοση διαζυγίου σε βάρος του / της άπιστου συζύγου και μέσο διαπόμπευσης, συχνά και εκβιασμού. Οι κοινωνικές συνθήκες στην Ελλάδα είχαν πια μεταβληθεί ριζικά και η ανάγκη προσαρμογής στα ευρωπαϊκά δεδομένα -λόγω και της ένταξης της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ- γινόταν επιτακτική.

Η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου, ξεκίνησε μια σειρά νόμων, όπως η καθιέρωση του πολιτικού γάμου, η κατάργηση της σχολικής ποδιάς, αλλά και της ποινικής διάστασης της μοιχείας στο πλαίσιο μιας συνολικής αναμόρφωσης του οικογενειακού δικαίου, που περιλάμβανε την αναγνώριση της ισότητας των δύο φύλων στον γάμο.

Κι αν σήμερα μοιάζει τρελό ότι χρειάστηκε να φτάσει 1982 για να καταργηθούν τόσο αναχρονιστικοί θεσμοί όπως η προίκα ή η ποινικοποίηση της απιστίας, αξίζει να σημειωθεί ότι η Ελλάδα προηγήθηκε ευρωπαϊκών χωρών όπως το Βέλγιο (όπου η αποποινικοποίηση της μοιχείας έγινε το 1987), η Ελβετία (1989) και η Αυστρία (1997). Χώρες, ωστόσο, όπως η Γερμανία και η Ιταλία είχαν προβεί πολύ νωρίτερα, το 1969, στη σχετική μεταρρύθμιση, ενώ ακολούθησαν η Γαλλία το 1975 και η Ισπανία το 1978.

Όσο για τις ΗΠΑ, ακόμα και σήμερα, τουλάχιστον 15 Πολιτείες εξακολουθούν να έχουν ποινικές διατάξεις κατά της μοιχείας, αν και στην πράξη σχεδόν ποτέ δεν εφαρμόζονται και οι όποιες κυρώσεις έχουν κυρίως συμβολικό χαρακτήρα.

Αντιδράσεις και ηθικές ανησυχίες

Πίσω στην Ελλάδα, ο νόμος που καταργούσε την ποινική δίωξη της μοιχείας δεν πέρασε ανώδυνα. Η Εκκλησία -όπως και η αντιπολίτευση, αλλά και τμήμα του ελληνικού λαού- αντέδρασε, υποστηρίζοντας ότι “θα κλονίσει τα θεμέλια της οικογένειας και του γάμου” και επιμένοντας στη θέση ότι “ο άνδρας είναι κεφαλή της οικογένειας και αποφασίζει περί παντός ό,τι αφορά τον συζυγικό βίο”.

Η Ελλάδα, όμως, της δεκαετίας του 1980 άλλαζε, οι γυναίκες πια διεκδικούσαν ίσα δικαιώματα στην εργασία, την οικογένεια και την πολιτική ζωή και η ελληνική κοινωνία άφηνε πίσω της παρωχημένες αντιλήψεις και θεσμούς.

Παρά τις διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν από τον Ιανουάριο του 1982, η κυβέρνηση δεν έκανε πίσω, θεσπίζοντας τον νόμο 1272/1982 (ψηφίστηκε τον Ιούλιο και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ της 20ής Αυγούστου του 1982), σύμφωνα με τον οποίο η μοιχεία έπαψε πια να είναι ποινικά κολάσιμη πράξη, ενώ οι καταδικαστικές αποφάσεις που είχαν ήδη επιβληθεί, διαγράφηκαν από το ποινικό μητρώο.

Κοιτάζοντας σήμερα εκείνη την περίοδο, οι εικόνες αστυνομικών να αναζητούν παράνομους εραστές πίσω από κλειστές πόρτες μοιάζουν σχεδόν σουρεαλιστικές. Η αποποινικοποίηση της μοιχείας δεν άλλαξε μόνο έναν αναχρονιστικό νόμο, ουσιαστικά καθιέρωσε τη θέσπιση προσωπικών ελευθεριών και ατομικών ορίων, πέρα από τα οποία το κράτος δεν έχει θέση. Και όπως η συζυγική πίστη δεν επιβάλλεται δια νόμου, αλλά χαρίζεται, έτσι και η προστασία του γάμου δεν επιτυγχάνεται με περιπολικά, αυτόφωρα και κρατητήρια, αλλά μόνο με την ελεύθερη βούληση.