“Αχ τι ήθελα να πω;” Ξεχνάς κι εσύ λέξεις ενώ μιλάς; Τι αποκαλύπτει αυτό για τα όρια σου

Σε όλους έχει συμβεί: γνωρίζεις πολύ καλά μια λέξη, είσαι βέβαιος ότι την έχεις στο μυαλό σου, αλλά εκείνη τη στιγμή… αρνείται να εμφανιστεί.

Η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι πρόκειται συνήθως για έναν “προσωρινό αποκλεισμό στην ανάκληση μιας πληροφορίας που υπάρχει ήδη στη μνήμη μας”. Το φαινόμενο εμφανίζεται ιδιαίτερα με κύρια ονόματα ή λέξεις που δεν χρησιμοποιούμε συχνά. Ο εγκέφαλος «γνωρίζει» τη λέξη, αλλά δυσκολεύεται για λίγο να ανακτήσει τον ακριβή ήχο της.

ΥΓΕΙΑ + ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Τρως ξηρούς καρπούς κάθε μέρα; Να τι θα συμβεί στο σώμα σου αν το παρακάνεις

Χαριτολογώντας λέμε ότι "είμαστε στα πρόθυρα άνοιας". Είναι όμως έτσι;

Πώς ο εγκέφαλος βρίσκει - και χάνει - τις λέξεις όταν κουράζεται

Για να καταλάβουμε γιατί μια λέξη μπορεί να μην μας έρχεται, αξίζει να δούμε πώς λειτουργεί η διαδικασία ανάκλησης του λεξιλογίου.

Όταν θέλουμε να εκφράσουμε κάτι, αρχικά ενεργοποιείται η έννοια ή το νόημα που θέλουμε να μεταφέρουμε. Στη συνέχεια επιλέγεται η αντίστοιχη λέξη και, τέλος, ανακτάται η φωνολογική της μορφή - δηλαδή η ακριβής σειρά των ήχων που την αποτελούν.

Τι γίνεται όμως όταν η λέξη “δεν μας έρχεται”; Τότε το νόημα είναι συνήθως διαθέσιμο, όμως η σύνδεσή του με τη φωνολογική μορφή της λέξης φαίνεται να παρουσιάζει προσωρινή δυσκολία.

Στη διαδικασία συμμετέχουν διάφορες περιοχές του εγκεφάλου. Όταν αυτά τα δίκτυα λειτουργούν αποτελεσματικά, η μετάβαση από την έννοια στη λέξη γίνεται σχεδόν αυτόματα. Όταν, όμως, ο εγκέφαλος είναι κουρασμένος - έπειτα από μια απαιτητική ημέρα στη δουλειά ή πολλές ώρες μελέτης, για παράδειγμα - μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο να επιλέξει γρήγορα τη σωστή λέξη ανάμεσα σε πολλές εναλλακτικές.

Όσο αυξάνεται η κόπωση, μπορεί να γίνεται δυσκολότερο να «φιλτράρουμε» λέξεις που μοιάζουν μεταξύ τους αλλά δεν είναι οι σωστές, ενώ η πρόσβαση στη λέξη που αναζητούμε γίνεται πιο αργή.

Γι’ αυτό, όταν ξέρουμε τι θέλουμε να πούμε αλλά δεν μας έρχεται η λέξη, συχνά μπορεί να θυμηθούμε το πρώτο της γράμμα, τον αριθμό των συλλαβών ή μια άλλη λέξη που της μοιάζει ηχητικά, χωρίς όμως να μπορούμε να πούμε την ίδια τη λέξη.

Και ο ανεπαρκής ύπνος παίζει σημαντικό ρόλο. Η έλλειψη ύπνου μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη εργασίας, την προσοχή και την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών - λειτουργίες που είναι απαραίτητες για την ανάκληση λέξεων.

Παράλληλα, το χρόνιο στρες και τα αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία περιοχών και δικτύων που συμμετέχουν στη μνήμη και την ανάκληση. Έτσι, η λέξη που δεν μπορούμε να θυμηθούμε μπορεί να λειτουργεί σαν μια μικρή «ένδειξη» ότι το γνωστικό μας σύστημα βρίσκεται προσωρινά υπό πίεση.

Υπερφόρτωση και όχι κενό μνήμης

Προφανώς η λέξη που δεν μας έρχεται δεν σημαίνει ότι έχει διαγραφεί από τη μνήμη μας.

Αντίθετα, έχουμε συνήθως την έντονη αίσθηση ότι γνωρίζουμε τη λέξη. Μπορεί να αισθανόμαστε εκνευρισμό επειδή δεν μπορούμε να την πούμε, ενώ λίγα λεπτά αργότερα - ακόμη και όταν έχουμε σταματήσει να την αναζητούμε - μπορεί ξαφνικά να μας έρθει στο μυαλό.

Αυτό υποδηλώνει ότι η πληροφορία είναι αποθηκευμένη, αλλά το σύστημα ανάκλησης δυσκολεύτηκε προσωρινά να αποκτήσει πρόσβαση σε αυτήν.

Τα επεισόδια αυτά μπορεί να γίνουν συχνότερα σε περιόδους “γνωστικής υπερφόρτωσης”. Όταν προσπαθούμε να κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα, αλλάζουμε διαρκώς από τη μία εργασία στην άλλη ή δεχόμαστε συνεχώς ειδοποιήσεις και διακοπές, οπότε η μνήμη εργασίας επιβαρύνεται.

Αυτό μπορεί να αφήνει λιγότερους διαθέσιμους γνωστικούς πόρους για την ανάκληση λέξεων, ιδιαίτερα εκείνων που δεν χρησιμοποιούμε συχνά.

Η κόπωση από πολλές ώρες εργασίας, έντονης μελέτης ή μια περίοδο με αυξημένες ευθύνες μπορεί επομένως να ενισχύσει το φαινόμενο. Σε αυτή την περίπτωση, η δυσκολία εύρεσης λέξεων μπορεί να λειτουργεί ως ένας έμμεσος δείκτης πνευματικού φόρτου, μαζί με άλλα σημάδια, όπως η δυσκολία συγκέντρωσης, η πιο αργή λήψη αποφάσεων, η ευερεθιστότητα και η αίσθηση ότι έχουμε «γεμάτο κεφάλι».

Δεν σημαίνει ότι έχουμε χάσει τις πνευματικές μας ικανότητες. Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι ο εγκέφαλός μας λειτουργεί εκείνη τη στιγμή στα όρια των διαθέσιμων πόρων του.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε αυτή τη φυσιολογική κατάσταση από περιπτώσεις όπου οι δυσκολίες στη γλώσσα και τη μνήμη είναι πιο εκτεταμένες.

Αν εμφανίζονται συχνά δυσκολίες στην εύρεση ακόμη και πολύ συνηθισμένων λέξεων, διακοπές στη ροή του λόγου, απώλεια του ειρμού της συζήτησης, αποπροσανατολισμός, αλλαγές στην προσωπικότητα ή δυσκολίες σε καθημερινές δραστηριότητες, είναι σημαντική η ιατρική αξιολόγηση.

Πώς να μειώσεις τα επεισόδια όταν ευθύνεται η πνευματική κόπωση

Για να περιορίσουμε τα περιστατικά αυτά ιδιαίτερη σημασία έχουν ο ύπνος, ο γνωστικός φόρτος και η διαχείριση του στρες.

Ένας επαρκής και ποιοτικός ύπνος, περίπου 7-9 ώρες τη νύχτα για τους περισσότερους ενήλικες, συμβάλλει στην εδραίωση των αναμνήσεων και στη σωστή λειτουργία των εκτελεστικών λειτουργιών του εγκεφάλου.

Σταθερό ωράριο ύπνου, περιορισμός του έντονου φωτισμού και των οθονών πριν από τον ύπνο και ένα ήσυχο περιβάλλον μπορούν να βοηθήσουν.

Εξίσου σημαντικό είναι να περιορίσουμε το multitasking. Αντί να προσπαθούμε να κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα, είναι προτιμότερο να οργανώνουμε την ημέρα σε περιόδους συγκεντρωμένης εργασίας, με μικρά και τακτικά διαλείμματα.

Ακόμη και λίγα λεπτά μακριά από την εργασία - να σηκωθούμε, να περπατήσουμε λίγο ή απλώς να κοιτάξουμε μακριά από την οθόνη - μπορούν να λειτουργήσουν σαν μια μικρή «επανεκκίνηση» της προσοχής.

Βοηθά επίσης να προγραμματίζουμε τις πιο απαιτητικές εργασίες στις ώρες της ημέρας κατά τις οποίες αισθανόμαστε περισσότερο σε εγρήγορση.

Η διαχείριση του στρες μέσω τεχνικών χαλάρωσης, αργών αναπνοών, mindfulness ή μέτριας σωματικής δραστηριότητας μπορεί επίσης να συμβάλει στη βελτίωση της πνευματικής διαύγειας. Η τακτική άσκηση φαίνεται, άλλωστε, να υποστηρίζει διάφορες γνωστικές λειτουργίες, μεταξύ των οποίων και τη λεκτική ευχέρεια, πιθανώς μέσω της καλύτερης αιμάτωσης του εγκεφάλου.

Τέλος, ένας εγκέφαλος που παραμένει ενεργός είναι ένας εγκέφαλος που συνεχίζει να εξασκείται. Διάβασμα, ενδιαφέρουσες συζητήσεις, παιχνίδια με λέξεις και εκμάθηση νέων δεξιοτήτων μπορούν να υποστηρίξουν τη γνωστική εφεδρεία και την ευελιξία των μηχανισμών που χρησιμοποιούμε για να ανακαλούμε πληροφορίες.

Αν, παρά αυτές τις αλλαγές, παρατηρείς έντονη και προοδευτική δυσκολία στην εύρεση λέξεων, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από άλλες αλλαγές στη μνήμη, τη σκέψη, τη συμπεριφορά ή την καθημερινή λειτουργικότητα, είναι σημαντικό να απευθυνθούμε στον γιατρό μας. Εκείνος μπορεί να κρίνει αν χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση από νευρολόγο ή νευροψυχολόγο.

Γιατί, τελικά, το να ξεχνάς περιστασιακά μια λέξη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μνήμη σου σε εγκαταλείπει. Μερικές φορές είναι απλώς ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος σου λέει ότι χρειάζεται ένα διάλειμμα.